Susū mai i a matou uepisaite!

Auala Pupuu a Adam Bobbett: I Sorowako LRB Aokuso 18, 2022

O Sorovako, o loʻo i le motu o Indonesia o Sulawesi, o se tasi o maina nickel aupito tele i le lalolagi. O le nickel o se vaega e le vaaia i le tele o mea e fai i aso uma: e mou atu i le uʻamea e le gaoia, elemene faʻavevela i masini eletise i totonu o fale ma eletise i maa eletise. Na fausia i le silia ma le lua miliona tausaga talu ai ina ua amata ona aliali mai mauga o loʻo siomia ai Sorovako i tafatafa o mea sese o loʻo ola. O Laterites – eleele e tele ai le uʻamea oxide ma le nickel – na fausia ona o le soloia faifai pea o timuga o le teropika. Ina ua ou aveina le scooter i luga o le mauga, na vave ona suia le lanu o le eleele i le mumu ma ni laina moli-toto. Sa mafai ona ou vaaia le fale gaosi nickel lava ia, o se asu enaena enaena e pei o se aai. O paʻu loli laiti e pei o se taavale ua faaputuina. O auala e tipiina i mauga mumu ma upega tetele e puipuia ai le soloia o eleele. O pasi e lua-fogafale a le kamupani eliina Mercedes-Benz e feaveaʻi ai tagata faigaluega. O le fuʻa a le kamupani o loʻo sisiina e loli pikiapu a le kamupani ma taʻavale a le falemaʻi i fafo atu o le auala. O le eleele e mauga ma lua, ma o le eleele mumu mafolafola ua gaugau i se trapezoid zigzag. O le nofoaga e leoleoina e uaea tuitui, faitotoa, moli feoaʻi ma leoleo a kamupani o loʻo leoleoina se nofoaga e toetoe lava a tutusa le lapoʻa ma Lonetona.
O le maina o loʻo faʻagaoioia e le PT Vale, lea e umia faʻatasi e malo o Initonesia ma Pasila, faʻatasi ai ma sea o loʻo umia e Kanata, Iapani ma isi faʻalapotopotoga faavaomalo. O Initonesia o le kamupani gaosi nickel sili ona tele i le lalolagi, ma o Vale o le kamupani eli nickel lona lua sili ona tele pe a uma le Norilsk Nickel, o se kamupani Rusia o loʻo atiina ae ni teuina i Siberia. Ia Mati, ina ua maeʻa le osofaʻiga a Rusia i Ukraine, na faaluaina le tau o le nickel i le aso e tasi ma na taofia ai fefaʻatauaʻiga i le London Metal Exchange mo le vaiaso. O mea tutupu faʻapenei e mafua ai ona mafaufau tagata e pei o Elon Musk po o fea na sau ai a latou nickel. Ia Me, na ia feiloaʻi ai ma le Peresetene o Initonesia o Joko Widodo e talanoaina se "paʻaga" e ono mafai. E fiafia o ia aua o taʻavale eletise mamao e manaʻomia le nickel. O se maa Tesla e tusa ma le 40 kilokalama. E le o se mea e ofo ai, o loʻo matua fiafia lava le malo o Initonesia e siitia atu i taʻavale eletise ma fuafua e faʻalautele le faʻalauteleina o fanua eli. I le taimi nei, o loʻo fuafua Vale e fausia ni fale faʻamama fou se lua i Sorovaco ma faʻaleleia se tasi o ia mea.
O le eliina o le nickel i Initonesia o se atinaʻe fou lava. I le amataga o le seneturi lona 20, na amata ai ona fiafia le malo kolone o le Dutch East Indies i ona "mea totino i tua atu," o motu e ese mai ia Java ma Madura, lea na fausia ai le tele o le atumotu. I le 1915, na lipotia mai ai e le inisinia eliina o le nickel a Holani o Eduard Abendanon na ia mauaina se nofoaga e teu ai le nickel i Sorovako. I le luasefulu tausaga mulimuli ane, na taunuu ai HR "Flat" Elves, o se tagata suʻesuʻe i le eleele i le kamupani Kanata o Inco, ma eli se lua e faataitai ai. I Ontario, e faaaoga e Inco le nickel e fai ai tupe siliva ma vaega mo auupega, pomu, vaa ma falegaosimea. O taumafaiga a Elves e faalautele atu i Sulawesi na taofia e le nofoia e Iapani o Initonesia i le 1942. Seia oo i le toe foi mai o Inco i le 1960, e lei tele se aafiaga o le nickel.
I le manumalo i le fanua o Sorovaco i le 1968, na faʻamoemoe ai Inco e maua ni tupe mama mai le tele o galuega taugofie ma konekarate faʻatau atu i fafo e maua ai le tele o tupe. O le fuafuaga o le fausiaina lea o se fale faʻamama, o se pa e fafaga ai, ma se lua eli, ma ia aumaia tagata faigaluega Kanata e pulea uma. Sa manaʻo Inco i se nofoaga saogalemu mo a latou pule, o se pitonuu i Amerika i Matu e leoleoina lelei i le vaomatua o Initonesia. Ina ia fausia, sa latou faafaigaluegaina ni sui o le gaioiga faaleagaga a Initonesia o Subud. O lona taitai ma le faavae o Muhammad Subuh, o le sa galue o se tausi tusi i Java i le 1920s. Na ia fai mai i se tasi po, a o savali o ia, na pa'ū ifo ai se polo malamalama mataʻutia i lona ulu. Na tupu lenei mea ia te ia i po uma mo le tele o tausaga, ma, e tusa ai ma lana tala, na tatalaina ai "le sootaga i le va o le mana paia e faatumulia ai le atulaulau atoa ma le agaga o le tagata." I le 1950s, na oo atu ai o ia i le mafaufau o John Bennett, o se tagata suʻesuʻe suauʻu faʻasolopito Peretania ma se soo o le tagata lilo o George Gurdjieff. Sa valaaulia e Bennett ia Subuh i Egelani i le 1957 ma sa toe foi atu o ia i Jakarta ma se vaega fou o tamaiti aoga Europa ma Ausetalia.
I le 1966, na faʻatuina ai e le gaioiga se kamupani inisinia e le agavaa e taʻua o le International Design Consultants, lea na fausia ai aʻoga ma fale ofisa i Jakarta (na mamanuina foʻi le fuafuaga autū mo Darling Harbor i Sini). Na ia fautuaina se utopia e faʻatau mea i Sorovako, o se vaega e ese mai tagata Initonesia, e mamao ese mai le vevesi o maina, ae na saunia atoatoa e i latou. I le 1975, na fausia ai se nuʻu e iai se pā puipui ma se supamaketi, malae tenisi ma se kalapu tapolo mo tagata faigaluega mai fafo i ni nai kilomita mai Sorovako. O leoleo tumaoti e leoleoina le tuaoi ma le faitotoʻa i le supamaketi. E sapalai e Inco le eletise, vai, ea malulu, telefoni ma meaʻai mai fafo. E tusa ai ma le tala a Katherine May Robinson, o se tagata suʻesuʻe i aganuʻu na faia galuega iina i le va o le 1977 ma le 1981, "o fafine i ofuvae pupuu ma falaoa Bermuda e tietie atu i le supamaketi e faʻatau ai piza aisa ona taofi lea mo ni meaʻai mama ma inu kofe i fafo. O le potu e iai le ea malulu i le ala e foʻi ai i le fale o se "mea taufaasesē faʻaonaponei" mai le fale o se uo.
O loʻo leoleoina pea ma vaʻavaʻaia le vaega o loʻo nonofo ai. O lea la ua nonofo ai taʻitaʻi maualuluga o Initonesia iina, i se fale e iai se togālaau matagofie. Peitaʻi, o nofoaga faitele ua tumu i vao, sima māvaevae, ma malae taʻalo ua ʻele. O nisi o fale mautotogi ua tuʻua ma ua suitulaga i ai vaomatua. Na taʻu mai ia te aʻu o lenei gaogao o le taunuuga lea o le faʻatauina e Vale o Inco i le 2006 ma le siitia mai le galuega faʻavaitaimi atoa i galuega faʻakonekarate ma se aufaigaluega e sili atu ona fealuaʻi. O le eseesega i le va o pitonuu ma Sorovako ua naʻo le faʻavae i vasega: o pule e nonofo i pitonuu, o tagata faigaluega e nonofo i le taulaga.
E lē mafai ona oo i ai le fanua o loo i ai le eleele, e toetoe lava 12,000 kilomita faatafafa o mauga e tumu i vao e siomia e pa. E tele faitotoʻa o loo i ai tagata e vaavaaia ma o auala o loo vaavaaia. O le eria o loo eliina pea - e toetoe lava 75 kilomita faatafafa - ua siʻomia i uaea tuitui. I se tasi po, sa ou tietie ai i laʻu uila afi i luga o le mauga ma taofi ai. Sa ou le vaaia le faaputuga otaota o loo natia i tua o le tumutumu, ae sa ou matauina toega o le manogi, lea sa latalata lava i le vevela o le lava, o loo tafe ifo i le mauga. Na moli mai se moli lanu moli, ona oso aʻe lea o se ao i le pogisa, ma salalau atu seia oo ina agi ese e le matagi. I nai minute taitasi, e faamalamalamaina ai le lagi e se afi fou na faia e tagata.
Pau lava le auala e mafai ai e tagata e lē o ni tagata faigaluega ona totolo atu i le maina o le ui atu lea i le Vaituloto o Matano, o lea na ou malaga ai i se vaa. Ona taitai lea o a’u e Amos, o lē sa nofo i le matafaga, i togālaau pepa se’ia oo ina matou taunuu i le vae o le mea sa avea muamua ma mauga ma ua avea nei ma atigi gaogao, o se toesea. O nisi taimi e mafai ona e faia se malaga i le mea na afua mai ai, ma atonu o iinei e sau ai se vaega o le nickel i mea na fesoasoani i a’u malaga: taavale, vaalele, sikuta uila, komepiuta feavea’i, telefoni.
Editor London Review of Books, 28 Little Russell Street London, WC1A 2HNletters@lrb.co.uk Please provide name, address and telephone number.
The Editor London Review of Books 28 Little Russell Street London, WC1A 2HN Letters@lrb.co.uk Please provide name, address and phone number
Faitau i soo se mea i le London Review of Books app, ua mafai nei ona sii mai i le App Store mo masini Apple, Google Play mo masini Android ma le Amazon mo le Kindle Fire.
O mea taua mai le lomiga aupito lata mai, a matou faamaumauga ma le blog, faatasi ai ma tala fou, mea tutupu ma faalauiloa faapitoa.
E manaʻomia e lenei upega tafaʻilagi le faʻaaogaina o le Javascript e tuʻuina atu ai le poto masani sili ona lelei. Sui faʻatulagaga o lau suʻesuʻega ina ia mafai ai ona faʻagaoioia anotusi o le Javascript.


Taimi na lafoina ai: Aokuso-31-2022